حسنا رجبی
روزنامهنگار – تجارت جهانی
بیست سال از آغاز فعالیت منطقه آزاد انزلی میگذرد. منطقهای که با وعده جذب سرمایهگذاری، افزایش صادرات، ایجاد اشتغال و تبدیل شدن به دروازه تجارت ایران با کشورهای حاشیه دریای خزر شکل گرفت. اکنون پرسش اصلی این است که حاصل دو دهه فعالیت این منطقه برای مردم انزلی، بندرکاسپین، رضوانشهر و روستاهای اطراف چه بوده است؟ آیا توسعه اقتصادی تنها در آمارهای رسمی دیده میشود یا در زندگی روزمره شهروندان نیز قابل لمس است؟ بررسی شاخصهای اقتصادی نشان میدهد منطقه آزاد انزلی در بسیاری از اهداف خود موفق بوده، هرچند همچنان فاصلهای میان رشد اقتصادی منطقه و انتظارات اجتماعی مردم وجود دارد.
از یک ایده اقتصادی تا یک قطب تجاری
منطقه آزاد انزلی در سال ۱۳۸۴ فعالیت رسمی خود را آغاز کرد. هدف اولیه، ایجاد بستری برای جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی، توسعه تجارت با کشورهای حوزه خزر و افزایش صادرات غیرنفتی بود.
امروز پس از دو دهه، منطقه آزاد انزلی به یکی از مهمترین مراکز اقتصادی شمال کشور تبدیل شده است. براساس آمارهای رسمی، بیش از ۱۶۰ واحد تولیدی و صنعتی در شهرکهای صنعتی منطقه فعال هستند که بخشی از آنها با سرمایهگذاری خارجی راهاندازی شدهاند. تنها ۱۵ واحد صنعتی دارای سرمایهگذاری خارجی، بیش از چهار هزار فرصت شغلی مستقیم ایجاد کردهاند.
همزمان توسعه بندر کاسپین، اتصال به کریدور بینالمللی شمال – جنوب و افزایش ظرفیتهای لجستیکی، جایگاه منطقه را در تجارت منطقهای ارتقا داده است.
اشتغال؛ مهمترین دستاورد برای مردم
اگر از ساکنان منطقه درباره مهمترین اثر منطقه آزاد سؤال شود، پاسخ بسیاری از آنها «کار» خواهد بود.
بررسی روند توسعه صنعتی منطقه نشان میدهد هزاران فرصت شغلی مستقیم و غیرمستقیم طی دو دهه گذشته ایجاد شده است. صنایع غذایی، پوشاک، پلاستیک، بستهبندی، شیلات، لجستیک و خدمات بندری از مهمترین حوزههای اشتغالزایی بودهاند.
هرچند نرخ بیکاری در برخی مناطق پیرامونی همچنان بالاتر از میانگین مطلوب است، اما بسیاری از کارشناسان معتقدند بدون منطقه آزاد، وضعیت اشتغال در غرب گیلان به مراتب دشوارتر بود.
یک فعال اقتصادی محلی میگوید: «بخش بزرگی از جوانانی که امروز در واحدهای تولیدی، انبارها، شرکتهای حملونقل و صنایع غذایی کار میکنند، محصول همین زیرساختهای ایجادشده هستند.»
صادرات؛ از شعار تا واقعیت
یکی از معیارهای سنجش موفقیت مناطق آزاد، میزان صادرات است.
در سالهای اخیر روند صادرات منطقه آزاد انزلی رشد قابل توجهی داشته است. بر اساس آمار رسمی، صادرات و صادرات مجدد منطقه در برخی سالها به بیش از ۱۵۰ میلیون دلار رسیده و چند برابر میزان واردات بوده است.
همچنین در سال ۱۴۰۴ ارزش صادرات محصولات تولیدی منطقه نسبت به مدت مشابه سال قبل بیش از ۳۵۰ درصد افزایش یافته است.
این آمار نشان میدهد منطقه آزاد انزلی به تدریج از یک مرکز صرفاً تجاری به یک پایگاه تولید و صادرات تبدیل شده است؛ تغییری که تأثیر مستقیمی بر درآمد بنگاههای اقتصادی و اشتغال محلی داشته است.
سرمایهگذاری؛ موتور محرک توسعه
جذب سرمایه یکی دیگر از شاخصهای مهم عملکرد منطقه است.
در سالهای اخیر میلیاردها تومان سرمایهگذاری داخلی و دهها میلیون دلار سرمایهگذاری خارجی در منطقه جذب شده است. تنها در سال ۱۴۰۳ حدود ۶ هزار میلیارد تومان سرمایهگذاری داخلی و ۱۲ میلیون دلار سرمایهگذاری خارجی محقق شد. همچنین در مقاطعی میزان جذب سرمایه خارجی به بیش از ۶۰ میلیون دلار رسیده است.
این سرمایهها صرف توسعه واحدهای صنعتی، بنادر، زیرساختهای حملونقل، انبارداری و پروژههای گردشگری شدهاند.
در واقع بخش مهمی از چهره جدید منطقه، از جادهها و مجتمعهای تجاری گرفته تا شهرکهای صنعتی و زیرساختهای بندری، حاصل همین سرمایهگذاریهاست.
زندگی مردم؛ فراتر از اعداد و نمودارها
اما توسعه اقتصادی فقط با تعداد کارخانهها یا میزان صادرات سنجیده نمیشود.
سؤال مهمتر این است که آیا درآمد خانوارها افزایش یافته؟ آیا کیفیت زندگی بهتر شده است؟
در این بخش پاسخ پیچیدهتر است.
بسیاری از ساکنان منطقه از افزایش فرصتهای شغلی، رونق خدمات و رشد کسبوکارهای محلی سخن میگویند. بازار حملونقل، گردشگری، خدمات فنی، رستورانها و مشاغل وابسته به تجارت طی دو دهه گذشته رشد محسوسی داشتهاند.
در مقابل، برخی شهروندان معتقدند سرعت رشد هزینههای زندگی از سرعت افزایش درآمدها بیشتر بوده است. افزایش قیمت زمین و مسکن در برخی نقاط نیز اگرچه برای مالکان سودآور بوده، اما برای بخشی از جوانان منطقه دسترسی به مسکن را دشوارتر کرده است.
به بیان دیگر، توسعه اقتصادی اتفاق افتاده اما توزیع منافع آن برای همه گروههای اجتماعی یکسان نبوده است.
بندر کاسپین؛ سرمایهای برای آینده
بسیاری از کارشناسان معتقدند مهمترین دستاورد منطقه آزاد انزلی هنوز به طور کامل نمایان نشده است.
بندر کاسپین و اتصال آن به شبکههای حملونقل بینالمللی میتواند طی سالهای آینده نقش منطقه را در تجارت اوراسیا چند برابر کند. توسعه کریدور شمال – جنوب و افزایش مبادلات با روسیه، قزاقستان و سایر کشورهای حوزه خزر فرصتهای تازهای برای سرمایهگذاری و اشتغال ایجاد خواهد کرد.
در چنین شرایطی، منطقه آزاد انزلی نه فقط یک پروژه محلی بلکه بخشی از راهبرد ملی ایران برای حضور در بازارهای منطقهای محسوب میشود.
جمعبندی
بیست سال پس از آغاز فعالیت منطقه آزاد انزلی، پاسخ به این پرسش که «مردم منطقه چه چیزی به دست آوردهاند؟» نه کاملاً سفید است و نه کاملاً سیاه.
واقعیت این است که هزاران شغل ایجاد شده، صدها میلیون دلار صادرات شکل گرفته، سرمایهگذاریهای قابل توجه جذب شده و زیرساختهایی ساخته شده که پیش از آن وجود نداشتند.
اما در عین حال، انتظار مردم از توسعه فراتر از آمارهای اقتصادی است. آنان میخواهند آثار این رشد را در درآمد خانوار، کیفیت خدمات شهری، قدرت خرید و آینده فرزندان خود ببینند.
شاید مهمترین نتیجه دو دهه فعالیت منطقه آزاد انزلی این باشد که توسعه اقتصادی آغاز شده است؛ اکنون چالش اصلی آن است که منافع این توسعه بیش از گذشته در زندگی روزمره مردم منطقه دیده شود. زیرا در نهایت، موفقیت هر منطقه آزاد نه با حجم سرمایهگذاری، بلکه با رضایت مردمی سنجیده میشود که قرار بود نخستین ذینفعان آن باشند.
