تجارت جهانی/ نازنین محمدی – زارا هاشمی: ژئوپارک جهانی ارس با ۳۲ ژئوسایت شناسایی‌شده در شهرستان جلفا، ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه ژئوتوریسم، صنایع‌دستی، غذاهای محلی و کسب‌وکارهای مرتبط با گردشگری دارد.محمدصادق نافذی٬سرپرست این ژئوپارک در گفتگو با تجارت جهانی٬ می گوید این پارک در کنار حفاظت از میراث زمین‌شناختی، بر ضرورت افزایش آگاهی عمومی، تعامل بین‌بخشی و مشارکت جامعه محلی برای تداوم تأییدیه جهانی یونسکو تأکید دارد.
به‌طور کلی، ظرفیت‌ها و چشم‌انداز توسعه گردشگری در منطقه آزاد ارس و ژئوپارک جهانی ارس چیست؟
ژئوپارک صرفاً مجموعه‌ای از کوه‌ها، سنگ‌ها و پدیده‌های زمین‌شناختی نیست. یونسکو حدود سال ۲۰۰۰ میلادی، با ابتکار ژئوپارک‌های جهانی، موضوع حفاظت از میراث زمین‌شناختی را مورد توجه قرار داد. همان‌طور که از بناهای تاریخی ۵۰۰، ۳۰۰ یا هزارساله حفاظت می‌کنیم، میراث زمین‌شناختی نیز ارزشمند است و باید از آن حفاظت شود.
یکی از اصول ژئوپارک‌ها، وجود یک پدیده شاخص زمین‌شناختی در سطح جهانی است. در جلفا و ارس، این پدیده در کوه‌های علی‌باشی و در مرز میان دوره‌های پرمین و تریاس قرار دارد. در این فاصله، یک انقراض گسترده جهانی رخ داده است که طی آن حدود ۸۰ درصد کل موجودات زمین و ۹۵ درصد موجودات دریایی از بین رفتند. درباره علل این رویداد گمانه‌های مختلفی وجود دارد. یکی از نظریه‌های شناخته‌شده، فعالیت آتشفشان‌های سیبری و افزایش دمای زمین است که موجب برهم خوردن شرایط طبیعی اکوسیستم‌ها شد. در آغاز دوره تریاس، زندگی دوباره در کره زمین جریان پیدا کرد.
این مرز زمین‌شناختی، به‌جز در نقاط محدودی از چین و یکی از کشورهای اروپایی، در جلفای ایران به‌وضوح قابل مشاهده است و این موضوع یکی از دلایل ثبت جهانی ژئوپارک ارس بوده است.
ثبت جهانی ژئوپارک‌ها تنها به موضوعات زمین‌شناختی محدود نمی‌شود. میراث فرهنگی، تغییرات طبیعت، پیدایش گیاهان و جانوران و فرهنگ‌هایی که در این مناطق شکل گرفته‌اند نیز مورد تأکید یونسکو هستند.
با این نگاه، ژئوپارک‌ها ظرفیت بالایی برای توسعه گردشگری دارند و در حوزه ژئوتوریسم می‌توانند با سایر جاذبه‌های ارس، استان و کشور هم‌افزایی ایجاد کنند.
ژئوپارک جهانی ارس در سال ۲۰۲۳ به‌عنوان دومین ژئوپارک ایران و سومین ژئوپارک خاورمیانه ثبت جهانی شد. نخستین ژئوپارک خاورمیانه، ژئوپارک جهانی قشم بود که پس از طی مشکلاتی در مسیر، تأییدیه نهایی یونسکو را دریافت کرد. ژئوپارک ارس نیز همراه با ژئوپارک طبس تقریباً در یک دوره ثبت جهانی شدند.
ما در ابتدای مسیر قرار داریم. برخلاف برخی دیگر از ثبت‌های یونسکو که دائمی هستند، ژئوپارک‌های جهانی هر چهار سال یک‌بار از سوی یونسکو و شبکه جهانی ژئوپارک‌ها ارزیابی می‌شوند. در این ارزیابی، میزان موفقیت در حفاظت، توسعه گردشگری و بهره‌مندی جامعه محلی از ظرفیت‌های ژئوپارک بررسی می‌شود. بنابراین، باید همواره آمادگی داشته باشیم و عملکرد خود را بهبود دهیم تا بتوانیم این تأییدیه را برای ارس و کشور حفظ کنیم.
معیارهای یونسکو شامل دیده‌شدن ژئوپارک، آگاهی جامعه محلی، ایجاد کسب‌وکارهای محلی و رعایت الزامات حفاظتی است. برخلاف پارک‌های ملی که ورود به برخی محدوده‌های آن‌ها تابع محدودیت‌های خاصی است، ژئوپارک‌ها این امکان را فراهم می‌کنند که مردم با رعایت ضوابط حفاظتی از پدیده‌های زمین‌شناختی بازدید کنند و کسب‌وکارهای خود را حول برند گردشگری ژئوپارک توسعه دهند.
چه تعداد ژئوسایت در ژئوپارک جهانی ارس شناسایی شده است و چه برنامه‌هایی برای توسعه آن‌ها در آینده دارید؟
در فاز نخست، ۳۲ ژئوسایت در ژئوپارک جهانی ارس شناسایی شده‌اند که همگی در شهرستان جلفا قرار دارند. محدوده ژئوپارک با محدوده منطقه آزاد ارس متفاوت است و شهرستان جلفا را در بر می‌گیرد. در این زمینه، از فرمانداری، اداره محیط زیست، مرزبانی و سایر دستگاه‌های مرتبط، خارج از محدوده منطقه آزاد نیز همکاری‌های خوبی دریافت کرده‌ایم.
همه این ۳۲ ژئوسایت، گردشگری نیستند و بر اساس نوع کارکرد طبقه‌بندی شده‌اند. برای مثال، علی‌باشی به دلیل ضرورت حفاظت ویژه، اساساً یک سایت گردشگری محسوب نمی‌شود و کارکرد آن علمی و پژوهشی است. در مقابل، حدود ۱۲ ژئوسایت گردشگری داریم که درباره آن‌ها اطلاع‌رسانی شده است.
جامعه محلی جلفا و شهرهای اطراف چه منافعی از حضور ژئوپارک جهانی ارس به دست می‌آورند؟
محور اصلی، گردشگری با رویکرد ژئوتوریسم است؛ اما در کنار آن، همان‌طور که در ژئوپارک‌های جهانی دیگر مشاهده کرده‌ایم، ایجاد کسب‌وکارهای مرتبط نیز اهمیت دارد.
ژئوپروداکت‌ها و ژئوگاسترونومی، از جمله حوزه‌های مهم در این زمینه هستند. ژئوگاسترونومی به موضوع غذاهای محلی مرتبط است. برای مثال، در ژئوپارک‌های همسایه یا ژئوپارک جهانی قشم، صنایع‌دستی با الهام از طبیعت و رابطه انسان با زمین توسعه یافته‌اند و با استفاده از آموزش‌های لازم، مورد استقبال قرار گرفته‌اند. غذاهای محلی، صنایع‌دستی و لباس‌های محلی، همگی ظرفیت‌هایی برای رونق گردشگری و توسعه صنایع‌دستی هستند.
آیا منطقه آزاد ارس و ژئوپارک جهانی ارس می‌توانند مکمل یکدیگر باشند و به توسعه متقابل کمک کنند؟
قطعاً هم‌افزایی میان آن‌ها ضروری است. این دو موضوع از یکدیگر جدا نیستند و حتی فعالیت‌هایی که به‌صورت مستقل درباره آن‌ها برنامه‌ریزی می‌کنیم، با یکدیگر ارتباط دارند. ژئوپارک می‌تواند بستری برای پیوند میان زمین و انسان باشد.
مهم‌ترین موانع توسعه ژئوپارک و شناساندن آن به مردم چیست؟ همچنین چه برنامه‌هایی برای توسعه آن دارید؟
این پرسش بسیار مهمی است. همان‌طور که در سال ۱۳۸۵، هنگام تبیین مفهوم منطقه آزاد ارس با موانع و مشکلات ناشی از جدید بودن این موضوع مواجه بودیم، در برابر فعالیت‌های نو نیز ممکن است مقاومت‌هایی شکل بگیرد. این مسئله طبیعی است.
وظیفه ما به‌عنوان متولیان این حوزه، افزایش اطلاع‌رسانی است. یونسکو یا نهادهای دیگر قرار نیست تمام فعالیت‌ها را از بالا به ما ابلاغ کنند. فعالیت‌های ژئوپارک ارس باید از ظرفیت‌های موجود و با رویکرد پایین به بالا شکل بگیرند.
در این زمینه، از رسانه‌ها و به‌ویژه رسانه شما درخواست دارم که درباره ژئوپارک در استان آذربایجان شرقی و کشور بیشتر اطلاع‌رسانی کنند. ظرفیت‌های زیادی وجود دارد. ژئوپارک به‌عنوان ابتکاری از سوی یونسکو می‌تواند زمینه‌ساز اتفاقات ارزشمندی باشد. اخیراً نیز از ثبت جهانی کوه‌های الموت خوشحال شدیم؛ رویدادی که با حضور وزیر، علاقه‌مندان، مردم و سازمان‌های مردم‌نهاد پس از سال‌ها تلاش همراه بود و موجب خوشحالی مردم منطقه و کشور شد. می‌توانیم برای بسیاری از مناطق کشورمان، با توجه به تمدن غنی و میراث زمین‌شناختی آن‌ها، رویدادهای مشابهی رقم بزنیم.
موضوع اصلی، اطلاع‌رسانی بیشتر و تقویت تعامل بین‌بخشی است. یونسکو بر تعامل با دستگاه‌های محلی و مردم منطقه تأکید دارد؛ زیرا این میراث برای مردم است و در نهایت نیز باید در خدمت مردم باشد.
بنابراین، مهم‌ترین مانع توسعه ژئوپارک، ضعف اطلاع‌رسانی و شناساندن آن به مردم است؟
دقیقاً. وقتی مردم این میراث را بشناسند، متوجه می‌شوند که باید خودشان از آن حفاظت کنند؛ زیرا این میراث متعلق به خود آن‌هاست و همه فعالیت‌ها در نهایت باید به نفع مردم باشد. مشارکت مردم می‌تواند به منطقه آزاد، شهرستان و سایر دستگاه‌ها کمک کند تا اقدامات خود را با سرعت بیشتری پیش ببرند.
چه برنامه‌هایی برای تسریع روند معرفی ژئوپارک به مردم و توسعه آن دارید؟
از زمان افتتاح ژئوپارک، سازمان منطقه آزاد ارس به‌عنوان متولی ژئوپارک جهانی یونسکو ارس، برنامه‌های متعددی برای توسعه ژئوسایت‌های جدید در نظر گرفته است؛ به‌ویژه با توجه به ظرفیت‌های گسترده این ژئوپارک.
همچنین هماهنگی با سایر دستگاه‌ها، از جمله سازمان زمین‌شناسی، سازمان محیط زیست، فرمانداری‌ها و بخشداری‌ها، بهبود یافته است. شرایط کنونی در مقایسه با سال‌های ابتدایی بسیار متفاوت است.به‌عنوان نکته پایانی، بد نیست به خاطره‌ای اشاره کنم. چهار سال پیش، وقتی از ژئوپارک صحبت می‌کردیم، برخی تصور می‌کردند منظورمان یکی از پارک‌های شهر جلفاست! خوشبختانه با برنامه‌هایی که سازمان منطقه آزاد ارس و استان اجرا کرده‌اند، اکنون دوستان ما از شهرهای دیگر استان و حتی مناطق آزاد نیز به این موضوع توجه نشان می‌دهند و تلاش می‌کنند ژئوپارک‌هایی را دست‌کم در سطح ملی برای مناطق خود ایجاد کنند.
در این مسیر، نقش آموزش‌وپرورش و دانشگاه‌ها بسیار مهم است؛ دانشگاه‌ها پشتوانه علمی ما در این حوزه هستند.
