شبنم درخشان
معاون سردبیر تجارت جهانی:
در کرانه جنوبی دریای کاسپین، جایی که کوهستانهای البرز به تدریج به دشتهای ساحلی میرسند، منطقه آزاد انزلی جای گرفته است؛ نقطهای که بیش از آنکه صرفاً یک منطقه آزاد تجاری باشد، به گرهگاهی برای جریانهای تجاری اوراسیا تبدیل شده است. آنچه این منطقه را از دیگر مناطق آزاد ایران متمایز میکند، نه فقط موقعیت جغرافیاییاش در حاشیه کاسپین، بلکه برخورداری از شبکهای کامل از شیوههای حملونقل در محدوده خود است: دریایی، ریلی، هوایی و جادهای. این ترکیب نادر، انزلی را به یکی از معدود نقاط در شمال ایران بدل کرده که میتواند نقش یک چهارراه واقعی تجارت را ایفا کند.
در جهانی که کریدورهای ترانزیتی به ابزاری برای رقابت ژئوپلیتیک تبدیل شدهاند، دسترسی همزمان به چهار شیوه حملونقل اهمیت استراتژیک دارد. کشتیهایی که از بنادر روسیه، قزاقستان یا ترکمنستان حرکت میکنند، میتوانند در بندر انزلی پهلو بگیرند. از آنجا، کالاها بدون نیاز به جابهجایی پیچیده، وارد شبکه ریلی یا جادهای شوند و به سوی مرکز، غرب یا جنوب ایران حرکت کنند. وجود فرودگاه در محدوده منطقه نیز امکان اتصال هوایی سریع را برای کالاهای با ارزش افزوده بالا یا مسافران تجاری فراهم میآورد. این یکپارچگی زیرساختی، چیزی است که در دیگر مناطق آزاد ساحلی ایران به این شکل متمرکز دیده نمیشود.
اهمیت این ویژگی زمانی روشنتر میشود که به جغرافیای سیاسی دریای کاسپین نگاه کنیم. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، این پهنه آبی از یک دریاچه داخلی به عرصهای برای رقابت تجاری میان پنج کشور ساحلی بدل شد. ایران، که طولانیترین ساحل جنوبی را در اختیار دارد، همواره به دنبال تبدیل بنادر شمالی خود به دروازهای برای تجارت با حوزه اوراسیا بوده است. انزلی، با قرار گرفتن در تقاطع مسیرهای شمال-جنوب و دسترسی به شبکههای داخلی، این امکان را به شکل ملموستری فراهم میکند. کریدور بینالمللی شمال-جنوب که از هند و خلیج فارس آغاز میشود و به سمت روسیه و اروپا امتداد مییابد، در بخش شمالی ایران به نقاطی مانند انزلی وابسته است.
با این حال، تبدیل شدن به چهارراه تجارت جهانی صرفاً به وجود زیرساخت وابسته نیست. کارایی گمرکی، شفافیت مقررات، سرعت ترخیص کالا و توانایی جذب سرمایهگذاری خارجی، همگی در تعیین موفقیت واقعی نقش دارند. منطقه آزاد انزلی در سالهای اخیر تلاش کرده با بهرهگیری از مزایای قانونی مناطق آزاد—معافیتهای مالیاتی، تسهیلات ارزی و مقررات سادهتر—جایگاه خود را تقویت کند. اما چالشهایی همچون تحریمها، محدودیتهای بانکی و رقابت با بنادر دیگر کشورهای ساحلی کاسپین، همچنان بر سر راه آن قرار دارند.
در نهایت، آنچه انزلی را متمایز میکند، ظرفیت بالقوه آن برای ایفای نقش یک نقطه اتصال است؛ جایی که کالاها، سرمایهها و مسیرهای تجاری میتوانند از یک شیوه حملونقل به شیوهای دیگر منتقل شوند بدون آنکه نیاز به خروج از محدوده منطقه باشد. در عصری که زنجیرههای تأمین جهانی به دنبال مسیرهای کوتاهتر، امنتر و متنوعتر هستند، چنین نقاطی اهمیت روزافزون مییابند. منطقه آزاد انزلی، اگر بتواند این مزیت ساختاری را با سیاستگذاری کارآمد و زیرساختهای بهروز همراه کند، میتواند بیش از یک منطقه آزاد محلی باشد و به یکی از گرههای واقعی تجارت در شمال ایران تبدیل شود.
