مدیرکل ارتباطات نهاد ریاست جمهوری در گفتگو با تجارت جهانی:
انتخاب فروزان برای دبیر مناطق آزاد بسیار درست بود
تجارت جهانی/ شبنم درخشان: در شرایطی که کشور درگیر یک جنگ تمامعیار اقتصادی و شرایط بحرانی است، شریانهای حیاتی اقتصاد ایران — یعنی مناطق آزاد — زیر بار سنگین دیوانسالاری دولتی و مدیریتهای ناکارآمد گذشته در حال تضعیف هستند. حسین فروزان در یکی از دشوارترین برهههای تاریخی، هدایت دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد را بر عهده گرفته است؛ جایگاهی که به گفته کارشناسان، در دولت گذشته و با حضور افراد «مخالفِ ماهیت مناطق آزاد»، به شدت تضعیف شد. آیا فروزان میتواند با عبور از سد محکم دیوانسالاری، راهاندازی بانکهای آفشور (Offshore) و مقابله با ساختار فرسوده اداری، خون تازهای به رگهای تجارت جهانی ایران تزریق کند، یا در باتلاق «دولت پنهان» و کارشکنیهای داخلی غرق خواهد شد؟ در این گفتگوی صریح و بیپرده، با رضا امیدوار تجریشی٬ اقتصاددان و مدیرکل ارتباطات نهاد ریاست جمهوری به بررسی این مأموریت خطیر، امنیت ملی و پشتپردههای مدیریت مناطق آزاد پرداختهایم.
—
با توجه به انتصاب آقای فروزان به عنوان دبیر شورای عالی مناطق آزاد، به نظر شما چه نشانههایی وجود دارد که این انتخاب و انتصاب در این سمت میتواند موجب بهبود عملکرد حکمرانی و جذب سرمایهگذاری در مناطق آزاد شود؟
در ابتدا باید عرض کنم که انتخاب ایشان بسیار درست و مطلوب است. با این حال٬ دوران تصدی آقای فروزان به عنوان دبیر مناطق آزاد، حقیقتاً دوره بسیار دشواری است. به این معنا که شرایط کشور یک شرایط عادی نیست. ما دو جنگ را پشت سر گذاشتهایم و اکنون اساساً در شرایط جنگی قرار داریم و در زمان صلح به سر نمیبریم؛ بنابراین وضعیت فعلی ترکیبی از شرایط جنگی و نیمهآتشبس است. اما آقای فروزان با توجه به تجربه بسیار ارزشمندی که در مناطق آزاد، به ویژه در منطقه آزاد ماکو دارند، قاعدتاً باید پیگیر تحقق ظرفیتهای ماده ۶۵ قانون احکام دائمی برنامههای توسعه و ماده ۱۱ پیشرفت باشند.
همچنین، ایفای نقش دبیرخانه به عنوان نهاد راهبردی و پشتیبان مناطق آزاد بسیار حائز اهمیت است. دبیرخانه مناطق آزاد دارای یک نقش ستادی در مدیریت این مناطق است که مرحوم مهندس ترکان به نحو احسن این نقش را ایفا کردند. اما در دو دولت گذشته، به خصوص با حضور آقای دکتر عبدالملکی که شخصاً با ماهیت مناطق آزاد مخالف بودند، جایگاه دبیرخانه به شدت تنزل یافت.
من درباره دوره مدیریت آقای مسرور اظهارنظری نمیکنم، اما دبیرخانه مناطق آزاد باید نقش واسطهگری ایفا کند تا با استفاده از دادهها و ظرفیتهای موجود در مناطق آزاد، شبکههای مختلف را به یکدیگر پیوند دهد. هدف نهایی باید این باشد که مناطق آزاد در مسیر ایفای نقش اصلی خود قرار گیرند. قرار نیست به عنوان مثال در منطقه آزاد کیش تولید صورت گیرد، زیرا تولید در این منطقه منطقاً فاقد توجیه اقتصادی است. نقش تولیدی برای مناطقی نظیر اروند، ماکو، ارس، سرخس، چابهار و سیستان تعریف شده است. هر منطقه آزاد باید با توجه به موقعیت جغرافیایی خود، نقش لجستیکی و کلیدی مختص به خود را برای کشور ایفا کند. در نتیجه، مناطق آزاد باید به سمت صادراتمحور شدن حرکت کرده و به دروازههای صادراتی تبدیل شوند و در مقابل، نقش دروازه وارداتی را برای کالاهای اساسی و یا کالاهایی که امکان ایجاد ارزش افزوده بر روی آنها وجود دارد، ایفا کنند.
تعامل میان آقای فروزان و مدیران عامل مناطق آزاد میتواند مسیر سرمایهگذاری را برای سرمایهگذاران تسهیل نماید. دبیرخانه باید یک بانک اطلاعاتی جامع ایجاد کند تا فرصتهای سرمایهگذاری در مناطق آزاد به دقت مشخص شود. فرض کنید من به عنوان یک سرمایهگذار قصد دارم در حوزه صادرات معدن یا تولید پوشاک سرمایهگذاری کنم؛ دبیرخانه به عنوان قطب و نهاد واسطهگر اصلی، باید همچون اتاق فکری عمل کند که سرمایهگذاران با ورود به آن، بتوانند بهترین موقعیتها را برای سرمایه خود شناسایی کنند. استقرار الگوی حکمرانی در مناطق آزاد باید مبتنی بر مأموریتهای توسعهای مشخص باشد و مدیریت این مناطق باید در قبال چشمانداز، اهداف و مأموریتهای محوله پاسخگو باشند.
آقای فروزان بیشتر باید بر کدامیک از این مأموریتهای جدید تمرکز کنند؟ به عنوان مثال هماهنگی با گمرک و مالیات، یا لزوم بازآفرینی اسناد راهبردی؟
به طور کلی آقای فروزان باید این موضوع را به مدیران عامل مناطق آزاد القا کنند که روندهای دیوانسالاریِ حاکم بر سرزمین اصلی، نباید در مناطق آزاد اجرا شود. اگر قرار باشد برای سرمایهگذاری در منطقه آزاد، همان فرآیندها و تشریفات اداری سرزمین اصلی طی شود، دیگر دلیلی برای حضور در منطقه آزاد وجود نخواهد داشت. یک سرمایهگذار باید بتواند از طریق یک درگاه اینترنتی مراحل را بررسی کرده و ظرف مدت کوتاهی مجوزهای لازم را دریافت کند. اگر فرآیندها با سرزمین اصلی یکسان باشد، دیگر نمیتوان نام آن را منطقه آزاد گذاشت.
به عنوان مثال در منطقه آزاد جبلعلی یا ماکائو، ثبت شرکت و راهاندازی تجارت در کوتاهترین زمان ممکن انجام میشود.
بنابراین، مدیران عاملی که برای مناطق آزاد منصوب میشوند باید اعضای هیئتمدیرهای را انتخاب کنند که دارای جسارت در تصمیمگیری، روحیه وفاق و همدلی با سایر مدیران، و تجربه تجارت جهانی اعم از صادرات و واردات باشند. آنها باید افراد ریسکپذیری باشند. نگاه دستگاههای نظارتی به مناطق آزاد قاعدتاً باید متفاوت از نگاه آنها به سرزمین اصلی باشد. منطقه آزاد شرایط و اقتضائات خاص خود را دارد و قرار نیست دستگاههای نظارتی به طور مداوم در پی مچگیری باشند.
سازمان امور مالیاتی و گمرک در نهایت زیرمجموعه وزارت اقتصاد هستند و مناطق آزاد نیز نهادهای کاملاً مستقلی محسوب نمیشوند، بلکه ذیل وزارت اقتصاد فعالیت میکنند. در نتیجه، دبیر شورای عالی مناطق آزاد نقش معاون وزیر اقتصاد را ایفا میکند. بنابراین، مشکلات بانکی، مالیاتی و گمرکیِ باید در شورای معاونین وزارت اقتصاد حلوفصل شود. رسالت اصلی دبیرخانه و دبیر شورای عالی مناطق آزاد این است که مانع از درگیر شدن مدیران عامل با بروکراسی اداری و کارشکنیهای کارشناسان وزارتخانهها شوند. منطقه آزاد باید در عمل آزاد باشد و از الگوهای موفق جهانی بهرهبرداری کند.
در حال حاضر، مناطق آزادی نظیر ماکو در همسایگی ما باید به قطب تجاری ایران با ترکیه، کشورهای مستقل همسود (CIS) و اروپا تبدیل شوند. ارس نیز موقعیت مشابهی دارد. نباید تصور شود که مناطق آزاد تنها به کیش و قشم محدود میشوند. توسعه تجاری مناطق آزاد باید بر اساس برنامه هفتم توسعه پیش برود. مناطق آزاد باید به پایگاهی برای اجرای آزمایشی طرحهایی تبدیل شوند که دولت قصد دارد در سرزمین اصلی اجرا کند؛ طرحهایی مانند آزادسازی ارز یا اصلاح قیمت حاملهای انرژی. ساختار این مناطق باید اساساً متفاوت باشد و یارانههای تخصیصی در سرزمین اصلی نباید در آنجا اعمال شود. در عوض، فضا باید برای سرمایهگذاران و ساکنان بومی جذابیت داشته باشد و مدیریت و نظارت بر این حکمرانی اقتصادی بر عهده دبیرخانه است.
علاوه بر عبور از ساختارهای دیوانسالارانه به سوی نگاه توسعهمحور توسط آقای فروزان، آیا نیازی به گنجاندن تغییرات ساختاری در برنامههای ایشان برای بنگاههای اقتصادی مستقر در مناطق آزاد نیز وجود دارد؟
منظور شما از تغییر ساختار چیست؟ تغییر ساختار دبیرخانه یا ساختار مناطق آزاد، مدیران عامل و هیئتمدیرهها؟ همانطور که عرض کردم، باید مدیران عامل و هیئتمدیرههایی منصوب شوند که جسارت کافی و سابقه فعالیتهای صادراتی، وارداتی و بنگاهداری داشته باشند. مناطق آزاد نباید صرفاً با دیدگاهی نظیر مدیریت استاندار، فرماندار یا شهردار اداره شوند. باید به مناطق آزاد به عنوان یک شرکت، یک مجموعه تجاری بزرگ یا یک هلدینگ نگاه کرد. مدیران منصوب شده باید این جسارت را داشته باشند که در چارچوب قوانین و با رعایت صرفه و صلاح دولت و ملت، دست سرمایهگذار را در فرآیند سرمایهگذاری باز بگذارند.
به عنوان مثال، یک کارمند دولت که سابقه فعالیت در مجموعههای تجاری و اقتصادی را ندارد، نباید در چنین جایگاهی قرار گیرد. باید از افرادی با تجربه کار اقتصادی بهره برد. من امیدوارم آقای فروزان که از مدیران توانمند هستند، کارنامه درخشانی از خود بر جای بگذارند. البته زمان محدود است و از عمر دولت تنها دو سال باقی مانده است. شرایط نیز شرایطی جنگی است و نمیتوان انتظار معجزه داشت، اما باید در این حوزه تلاشهای بنیادین صورت گیرد. یکی از اقدامات بسیار مؤثری که آقای فروزان میتوانند در مناطق آزاد پایهریزی کنند، توسعه ساختار «بانکهای آفشور» است. کشورهایی مانند سوئیس، سنگاپور و جزایر برمودا توانستهاند با ایجاد حسابهای آفشور به مقاصدی محبوب و درآمدزا تبدیل شوند و این حوزه بستر بسیار مناسبی برای فعالیت است.
پس از نظر شما این موضوع باید در اولویت ایشان قرار گیرد. مهمترین نقطه قوت آقای فروزان چه میتواند باشد و چه خطرات و ریسکهایی در این مسیر ایشان را تهدید میکند؟
بله، دقیقاً. در خصوص نقاط قوت آقای فروزان باید گفت که ایشان از مدیران پرورشیافته در خود مناطق آزاد هستند و به خوبی از موانع و مقررات دستوپاگیر این مناطق آگاهی دارند. همچنین، ایشان تجربه مدیریت و همکاری تحت نظر مرحوم مهندس ترکان را داشتهاند و قطعاً میتوانند از جسارت، شجاعت و تجربیات ارزشمند ایشان بهرهبرداری کنند.
در مورد ریسکها، باید توجه داشت که در فضای جنگی کنونی، مناطق مرزی و مناطقی مانند کیش، قشم، چابهار، ارس و اروند متحمل خساراتی شدهاند. بازسازی این مناطق و شرکتهای تابعه آنها، زمان و انرژی بسیاری از ایشان خواهد گرفت و مسیر را دشوار خواهد کرد.
با این حال، من اطمینان دارم ایشان با بهرهگیری از درایت، تیم کاری خود و استفاده از مدیران جوان، جسور و ریسکپذیری که تمایل به برقراری ارتباط مؤثر با جهان دارند، موفق خواهند شد. ایشان باید تعاملات اقتصادی با کشورهای همسایه را دوچندان کنند. مناطق آزاد نقش رایزنان بازرگانی ایران را در پیرامون مرزها ایفا میکنند و میتوانند به جریان صادرات و واردات سرزمین اصلی کمک شایانی نمایند. با وجود تمام این خطرات، تکیه بر تیمی شجاع، جوان و باتجربه میتواند فضا را به نحو مطلوبی بهینهسازی کند.
بسیار عالی. در صورت وجود نکته پایانی، بفرمایید.
من تنها امیدوارم که بدنه دولت، ساختار دیوانسالاری و دستگاههای حاکمیتی در مسیر فعالیت مناطق آزاد سنگاندازی نکنند و به آنها یاری رسانند. این ارتباط باید سازنده و مؤثر باشد؛ زیرا هر اندازه مناطق آزاد ما فرصتهای مناسبی برای سرمایهگذاران، به ویژه سرمایهگذاران خارجی و ایرانیان مقیم خارج، فراهم کنند، ارزآوری، اشتغالزایی و امنیت بیشتری برای کشور به ارمغان خواهد آمد. امنیت مرزهای ما از طریق توسعه اشتغالزایی و تجارت تأمین خواهد شد. مناطق آزاد در واقع حکم پدافند غیرعامل را در امنیت ملی کشور ایفا میکنند. ما باید توسعه را در مناطق مرزی و پیرامونی کشور متمرکز کنیم، نه آنکه صرفاً به فلات مرکزی محدود بمانیم.
