حسام الدین عقیانی
دبیر سرویس فرهنگ و هنر
تجارت جهانی: در حالی که مناطق آزاد ایران طی دهههای گذشته با هدف توسعه تجارت، جذب سرمایهگذاری و گسترش صادرات غیرنفتی شکل گرفتهاند، نقش این مناطق در تولید و صادرات آثار هنری همچنان کمرنگ و تا حد زیادی مغفول مانده است. بررسی عملکرد مناطق آزاد کشور نشان میدهد به جز منطقه آزاد کیش و منطقه آزاد ارس که در سالهای اخیر گامهایی برای حمایت از تولیدات سینمایی و تصویری برداشتهاند، سایر مناطق آزاد کمتر به حوزه تولید آثار هنری ورود کردهاند.
این در حالی است که بسیاری از کشورهای جهان، مناطق ویژه اقتصادی و آزاد را به پایگاههایی برای توسعه صنایع خلاق تبدیل کردهاند؛ صنایعی که امروزه سهم قابل توجهی از تجارت جهانی را به خود اختصاص دادهاند. هنرهای تجسمی، صنایع دستی، طراحی، موسیقی، فیلم، انیمیشن و سایر محصولات فرهنگی نه تنها حامل هویت ملی هستند، بلکه میتوانند به عنوان کالاهای صادراتی ارزشآفرین نیز مطرح شوند.
کارشناسان حوزه اقتصاد فرهنگ معتقدند مناطق آزاد ایران به دلیل برخورداری از مشوقهای مالیاتی، دسترسی آسانتر به بازارهای بینالمللی و زیرساختهای تجاری، ظرفیت تبدیل شدن به مراکز تولید و صادرات آثار هنری را دارند. با این حال، سیاستگذاریها در این مناطق عمدتاً بر فعالیتهای بازرگانی و صنعتی متمرکز بوده و کمتر به اقتصاد خلاق توجه شده است.
نمونههای موفق جهانی نشان میدهد سرمایهگذاری در صنایع فرهنگی میتواند علاوه بر درآمدزایی، به ارتقای برند ملی و جذب گردشگران نیز کمک کند. در بسیاری از کشورها، نمایشگاههای هنری، بازارهای صنایع دستی، جشنوارههای فرهنگی و مراکز تولید محتوای خلاق در مناطق آزاد به یکی از منابع مهم ارزآوری تبدیل شدهاند.
در ایران نیز ظرفیتهای قابل توجهی برای بهرهگیری از این الگو وجود دارد. از هنرهای سنتی و صنایع دستی گرفته تا تولیدات سینمایی و دیجیتال، طیف گستردهای از محصولات فرهنگی قابلیت عرضه در بازارهای منطقهای و جهانی را دارند. با این حال، نبود برنامهریزی منسجم، کمبود زیرساختهای تخصصی و فقدان مشوقهای هدفمند برای هنرمندان و فعالان صنایع خلاق، موجب شده این ظرفیتها کمتر مورد استفاده قرار گیرند.
فعالان فرهنگی بر این باورند که مناطق آزاد میتوانند با ایجاد شهرکهای هنری، مراکز تولید صنایع دستی، بازارچههای دائمی صادراتی و حمایت از پروژههای سینمایی و هنری، نقش مؤثرتری در اقتصاد فرهنگ ایفا کنند. همچنین برگزاری رویدادهای بینالمللی هنری و جذب سرمایهگذاران حوزه صنایع خلاق میتواند زمینهساز ورود ارز و توسعه اشتغال در این مناطق باشد.
در شرایطی که اقتصاد ایران بیش از گذشته به تنوعبخشی منابع درآمدی نیاز دارد، توجه به تولید و صادرات آثار هنری در مناطق آزاد میتواند فرصتی ارزشمند برای پیوند اقتصاد و فرهنگ باشد؛ فرصتی که تاکنون جز در چند تجربه محدود، کمتر مورد توجه قرار گرفته و همچنان در انتظار سیاستگذاری و سرمایهگذاری جدی است.
