تجارت جهانی بر اساس ارزیابی جدید دبیرخانه از عملکرد عمرانی مناطق آزاد ایرات، بررسی میکند؛
تجارت جهانی/ حسام الدین عقیانی: ارزیابی عملکرد سال ۱۴۰۴ در حوزه امور عمرانی، زیرساختی و محیطزیست نشان میدهد سازمان منطقه آزاد ارس با کسب امتیاز ۶۴ از ۱۰۰، در جایگاه نخست میان مناطق آزاد کشور ایستاده است؛ نتیجهای که بیش از آنکه یک عنوان تشریفاتی باشد، تصویری از مجموعهای از اقدامات مدیریتی در برنامهریزی، کنترل هزینه، پایش پروژهها و مدیریت زمان ارائه میکند.
در اقتصاد مناطق آزاد، گاهی مهمترین نشانههای پیشرفت در پروژههایی دیده میشود که هنوز به پایان نرسیدهاند. یک جاده در حال توسعه، یک پروژه زیرساختی که بهموقع پیش میرود یا سازوکاری که هزینهها را کنترل میکند، میتواند به اندازه افتتاح یک طرح بزرگ درباره کیفیت مدیریت یک منطقه حرف بزند.
بر اساس ارزیابی عملکرد سال ۱۴۰۴ در حوزه مدیریت امور عمرانی، زیرساختی و محیطزیست دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد و ویژه اقتصادی، سازمان منطقه آزاد ارس با امتیاز ۶۴ از ۱۰۰ رتبه نخست را در میان مناطق آزاد کشور به دست آورده است.
این جایگاه در مقایسه با سایر مناطق آزاد، فاصله قابل توجهی را نیز نشان میدهد. پس از ارس، منطقه آزاد ماکو با امتیاز ۵۸.۴، قشم با ۵۱.۲، کیش با ۴۹.۶، اروند با ۴۸، چابهار با ۴۷.۲ و انزلی با ۴۵.۶ قرار گرفتهاند.
اما اهمیت رتبه ارس تنها در عدد ۶۴ خلاصه نمیشود. جزئیات ارزیابی نشان میدهد که این امتیاز حاصل عملکرد در چند شاخص تخصصی بوده است؛ شاخصهایی که هر کدام بخشی از کیفیت مدیریت پروژه و زیرساخت را اندازهگیری میکنند.
مدیریت پروژه؛ از وعده تا کنترل
یکی از مهمترین پیامهای این ارزیابی، توجه ارس به مدیریت نظاممند پروژهها است.
در پروژههای عمرانی، صرف اختصاص بودجه یا آغاز عملیات اجرایی به معنای موفقیت نیست. پروژه زمانی ارزش مدیریتی پیدا میکند که بتوان زمان، هزینه و پیشرفت آن را بهطور مستمر اندازهگیری کرد.
در ارزیابی انجامشده، شاخص عملکرد پروژههای نمایندگیشده یا SPI و شاخص عملکرد هزینهای یا CPI مورد توجه قرار گرفتهاند. ارس در شاخص CPI امتیاز ۱.۰۸ را به دست آورده است؛ عددی که در چارچوب ارزیابی پروژه، نشانهای از عملکرد مطلوب در کنترل و مدیریت هزینههاست.
این بخش از عملکرد ارس شاید از آن دسته دستاوردهایی باشد که کمتر در تصاویر افتتاحیه دیده میشود، اما در بلندمدت میتواند یکی از تعیینکنندهترین عوامل موفقیت یک منطقه آزاد باشد.
زیرا زیرساخت گرانقیمت است. تصمیمهای اشتباه در مرحله طراحی، تأخیر در اجرا یا افزایش کنترلنشده هزینهها میتواند منابع یک منطقه را برای سالها تحت فشار قرار دهد. بنابراین، ایجاد سازوکاری برای کنترل هزینهها و سنجش عملکرد پروژهها، بخشی از همان زیرساخت مدیریتی است که در نهایت خود را در کیفیت زیرساخت فیزیکی نشان میدهد.
امتیاز زمانبندی؛ اهمیت «بهموقع» بودن
شاخص دیگری که در ارزیابی ارس برجسته است، امتیاز عملکرد زمانبندی است که برای این سازمان ۳.۵ ثبت شده است.
در پروژههای عمرانی، زمان فقط یک عدد در جدول نیست. تأخیر در احداث یک مسیر، تکمیل یک تأسیسات یا بهرهبرداری از یک زیرساخت، میتواند هزینه سرمایهگذاری را افزایش دهد و زمان بازگشت سرمایه را به عقب بیندازد.
به همین دلیل، عملکرد مطلوب در حوزه زمانبندی را میتوان نشانهای از حرکت ارس به سمت مدیریت دقیقتر پروژهها دانست؛ مدیریتی که در آن پروژه صرفاً «شروعشده» تلقی نمیشود، بلکه باید مسیر مشخصی برای رسیدن از مرحله برنامهریزی به اجرا و بهرهبرداری داشته باشد.
همین رویکرد، در نهایت به نفع فعالان اقتصادی منطقه تمام میشود. سرمایهگذار برای تصمیمگیری تنها به مشوقهای مالی یا موقعیت جغرافیایی نگاه نمیکند؛ او میخواهد بداند آیا زیرساخت وعده دادهشده در زمان مناسب آماده خواهد شد یا نه.
کنترل هزینه؛ زیرساختی که دیده نمیشود
در بخش دیگری از ارزیابی، ارس در امتیاز عملکرد هزینهای نیز نمره ۲ را به دست آورده است.
ترکیب این شاخص با CPI برابر ۱.۰۸، تصویری از توجه به انضباط مالی در پروژههای عمرانی ارائه میکند. چنین رویکردی برای منطقهای که همزمان باید در زیرساخت، توسعه شهری، محیطزیست و پشتیبانی از فعالیتهای اقتصادی سرمایهگذاری کند، اهمیت زیادی دارد.
در واقع، موفقیت یک سازمان منطقه آزاد تنها با تعداد پروژههای در دست اجرا سنجیده نمیشود؛ بلکه پرسش مهمتر این است که منابع چگونه تخصیص پیدا میکنند، پروژهها چگونه کنترل میشوند و آیا هزینههای انجامشده با پیشرفت واقعی طرحها تناسب دارد یا خیر.
از این منظر، رتبه نخست ارس را میتوان نتیجه توجه همزمان به پروژه، زمان و هزینه دانست.
پروژههای شاخص، زیر ذرهبین مدیریت
یکی دیگر از مؤلفههای ارزیابی، درصد پروژههای شاخص خارج از طیف مورد انتظار CPI بوده است. امتیاز ارس در این بخش ۰.۴ ثبت شده و این شاخص نیز در مقایسه میان مناطق آزاد، رتبه نخست را برای ارس به همراه داشته است.
این موضوع نشان میدهد ارزیابی عملکرد در ارس صرفاً بر تعداد پروژهها متمرکز نیست؛ بلکه کیفیت پیشرفت و وضعیت اقتصادی اجرای پروژهها نیز در معرض سنجش قرار گرفته است.
این تغییر نگاه، اهمیت زیادی دارد. در بسیاری از برنامههای توسعهای، تعداد طرحهای مصوب یا تعداد پروژههای افتتاحشده بهعنوان معیار موفقیت معرفی میشود. اما اقتصاد مدرن زیرساخت، معیارهای دقیقتری را طلب میکند: پروژه چقدر پیشرفت کرده؟ با چه هزینهای؟ نسبت به برنامه زمانی کجاست؟ و آیا منابع در مسیر مورد انتظار مصرف شدهاند؟
ارزیابی ارس نشان میدهد این پرسشها در فرآیند سنجش عملکرد این منطقه جایگاه مشخصی پیدا کردهاند.
محیطزیست در کنار عمران
نکته مهم دیگر آن است که ارزیابی مذکور تنها به عمران و زیرساخت محدود نیست و محیطزیست نیز در عنوان و چارچوب ارزیابی قرار گرفته است.
برای منطقهای مانند ارس، که توسعه اقتصادی، فعالیتهای صنعتی و گردشگری باید در کنار ظرفیتهای طبیعی و جغرافیایی آن پیش برود، این نگاه اهمیت ویژهای دارد.
توسعه پایدار زمانی اتفاق میافتد که ساختوساز و زیرساخت، در تضاد با محیط پیرامونی قرار نگیرد. قرار گرفتن مدیریت محیطزیست در کنار امور عمرانی و زیرساختی، میتواند به معنای حرکت به سمت تصمیمگیری یکپارچهتر باشد؛ یعنی توسعه نه بهعنوان مجموعهای از پروژههای جداگانه، بلکه بهعنوان یک سیستم واحد دیده شود.
چرا رتبه نخست ارس اهمیت دارد؟
در نهایت، شاید مهمترین پیام این رتبه آن باشد که زیرساخت در ارس صرفاً یک پروژه عمرانی نیست؛ بخشی از استراتژی توسعه اقتصادی منطقه است.
امتیاز ۶۴ ارس در حالی به دست آمده که سایر مناطق آزاد در این ارزیابی در فاصله پایینتری قرار گرفتهاند. فاصله میان ارس و ماکو، نزدیکترین رقیب آن، ۵.۶ امتیاز است؛ فاصلهای که نشان میدهد ارس توانسته در مجموعهای از شاخصهای تخصصی عملکرد قابل توجهی ثبت کند.
برای یک منطقه آزاد، این دستاورد میتواند معنایی فراتر از یک رتبه اداری داشته باشد. زیرساخت مناسب، مدیریت هزینه، کنترل زمان و پایش پروژهها، همه بخشی از محیطی هستند که سرمایهگذار در نهایت آن را تجربه میکند.
اگر سرمایهگذار جادهای مناسب، دسترسی قابل اتکا، پروژههای منظم و مدیریتی که زمان و هزینه را جدی میگیرد ببیند، اعتماد او به آینده منطقه افزایش مییابد.
و شاید به همین دلیل است که رتبه نخست ارس در ارزیابی عملکرد عمرانی و زیرساختی را باید نه فقط یک موفقیت آماری، بلکه نشانهای از شکلگیری یک الگوی مدیریتی منسجمتر در توسعه منطقه دانست.
ارس در این ارزیابی نشان داده است که توسعه فقط با ساختن اتفاق نمیافتد؛ با برنامهریزی، اندازهگیری، کنترل و بهموقع عمل کردن ساخته میشود. و در سال ۱۴۰۴، دستکم بر اساس شاخصهای تخصصی این ارزیابی، ارس در میان مناطق آزاد کشور در همین مسیر پیشتاز بوده است.
